خادم حسين حبيبي

 اشاره: گزارشي كه در پي مي‌آيد، توسط حجه الاسلام خادم حسين حبيبي تهيه و تنظيم شده است. وي از طلاب جوان و پر تلاش ولايت عزني- ولسؤالي قره باغ  است. او در سال 1348 در ولسؤالي فوق الذكر متولد شد و در سال 1362 در حوزة‌ علمية كاشان دروس حوزوي را آغاز نمود.  سپس به حوزة علمية‌ اصفهان هجرت كرد و از سال 1370 وارد حوزة علمية قم شد. همزمان با دروس حوزه،  در سال 1375 وارد مؤسسة آموزشي و پژوهشي امام خميني (ره) شد و در سال 1380 در مقطع كارشناسي ارشد اين مؤسسه در رشتة الهيات و معارف اسلامي فارغ التحصيل گرديد. وي از سال گذشته تا كنون در حوزة علميه و پوهنتون هرات مشغول تدريس مي‌باشد. 

موقعيت جغرافيايي هرات و   اهميت آن

 شهر هرات در غرب افغانستان واقع شده است كه از شمال با تركمنستان و از غرب با ايران و از شرق با ولايت‌هاي شمالي افغانستان و از جنوب با ولايات جنوبي و از جنوب شرقي با ولايات مركزي مرتبط مي‌باشد.

اين موقعيت بيانگر اهميت ويژه ولايت هرات از نظر سياسي _ مذهبي، اقتصادي و نظامي و... مي‌باشد، زيرا شهر هرات تنها شاهراه بين المللي افغانستان است كه توسط آن به شهرهاي عمده اي چون قندهار، غزني و كابل وصل مي‌گردد و از مسير باد غيس به ميمنه، جوز جان و مزار شريف و از طريق غور به مناطق مركزي و از مرز دوغارون به جمهوري اسلامي ايران⁽¹⁾  و از مرز تورغندي به كشور تركمنستان و از مرز اسپن بلدك به بلوچستان پاكستان متصل مي‌گردد.

هرات در افغانستان به صورت يك چهار راه تجارتي مورد توجه آگاهان مسايل اقتصادي مي‌باشد كه آسياي ميانه را به شبه قاره هند و آب‌هاي آزاد بين المللي وصل مي‌كند و هم چنين از نظر سياسي، فرهنگي نيز مورد توجه مي‌باشد.

وضعيت فرهنگي هرات

پس از تشكيل دولت جديد آقاي حامد كرزي »اول برج جدي سال1380« و ضعيت افغانستان در تمام زمينه‌ها به خصوص وضعيت فرهنگي اين كشور متحول شده است.

افغانستان كشوري است قبيله‌اي، و در هر جاي آن آداب، رسوم و حاكميتي وجود دارد كه با معتقدات قومي آنجا همخواني داشته باشد. لذا در هر منطقه‌اي، ديدگاه‌هاي مردم در ارتباط با آموزش، درمان، استفاده از تجهيزات اطلاع رساني عمومي و ده‌ها موضوع ديگر كه جامعه امروز ما با آن در گيرند، متفاوت و گاهي متضاد مي‌باشند.

عده كثيري از افغانها كوچ نشين و يا روستايي هستند و تا هنوز با همان تفكر قديمي كه مي‌گفتند: هر فرزندي كه در مكتب دولتي درس بخوانند از دين خارج شده و كمونيست خواهند شد، زندگي مي‌كنند. در روستاها 80 % مردم ديدن فيلم هاي سينمايي را حرام مي‌دانند و تلويزيون را قبول ندارند. ولي جوانان اين روستا ها كه به خارج از كشور مهاجر شدند، كوشش دارند كه به اين وضعيت خاتمه دهند. هر چند امروز تمايل مردم به درس خواندن زياد شده ولي خدمات دولت و ملل متحد در اين زمينه پاسخ گوي نيازمندي‌ها نيست. در اكثر روستاها مدرسه وجود ندارد و دانش‌آموزان در مسجد نزد ملا قرآن يا كتاب حافظ مي‌خوانند. در شهرها بويژه ولايت هرات وضعيت فرق مي‌كند. مردم در شهر به آموزش و بهداشت توجه بيشتري نشان مي‌دهند. در امتحان كنكور كه در سال1381 براي سال تحصيلي 82 بر گزار شد 24 هزار نفر در كل كشور شركت كردند در حالي كه در دوره طالبان تعداد شان قطعاً به ده هزار هم نمي‌رسيد. در يكي از دبيرستان‌هاي ولايت هرات در يك كلاس 350 نفر درس مي‌خوانند كه آمار بقيه كلاسها را مي‌توان با اين مقياس بدست آورد.

در چندين ولايت ايستگاه‌هاي راديو و تلويزيون دولتي احداث يا بازسازي شده است. تعصبات قومي، مذهبي، در داخل شهرها به صورت چشم گير كم شده است و اميد است كه فرهنگ ترقي خواهي در سايه همگرايي همچنان ادامه يابد. در مجموع فعلاً امورات فرهنگي با يك حركت سريع السير رو به ترقي مي‌باشد. فرهنگيان سعي در بهبود وضعيت فرهنگي كشور دارند. به عنوان مثال قبلاً نشريات خيلي كم در افغانستان چاپ و منتشر مي‌شد ولي در حال حاضر به لحاظ تعدد نشريات به آساني نمي‌توان آنها را شمرد چه رسد به اينكه آنها را مطالعه كرد. مثلاً در گذشته در شهر هرات دو نشريه بيشتر نبود ولي در حال حاضر بيش از ده نشريه چاپ و نشر مي‌شود.

1.  نشرية تخصص، توسط شوراي متخصصان.

2. نشرية پيام جوان، زير نظر پوهنتن هرات.

3. نشرية پيام همبستگي، توسط شوراي همبستگي مردم افغانستان.

4. نشرية ملت، مربوط به شوراي انسجام.

5. نشرية شكوفه، مربوط به مدرسه توحيد.

6. نشرية آواي نو، مربوط به محمد ياسردقيق.

7. نشرية اتفاق اسلام، مربوط كلتور هرات.

8. نشرية افغانستان نوين، مربوط به انجمن علمي فرهنگي وفاق ملي.

و....

نشريات و فعاليت‌هاي فرهنگي ديگري از قبيل برگزاري كنفرانسها، مجالس فرهنگي، مسابقات و... نشان دهنده تحول و رشد فرهنگي در افغانستان است.

فعاليت‌هاي فرهنگي كشورهاي خارجي

فعاليت‌هاي فرهنگي كشورهاي خارجي در افغانستان و به خصوص در شهر هرات سابقه طولاني دارد و در شرايط كنوني شايد به اوج خود رسيده باشد. اين فعاليت‌ها عمدتاً از طريق اين جوها⁽³⁾  و موسسات به ظاهر خيريه و همچنين دوائر وابسته به سازمان ملل از قبيل يونسف و غيره صورت مي‌گيرد. برخي از اين موسسات از فقر مردم سوء استفاده نموده به تبليغ مسيحيت مي‌پردازند. جذب جوانان به مسيحيت و تهاجم فرهنگي به خصوص در بين جوانان به شدت جريان دارد.

يك مدرسه مسيحي به نام »آلمن آكادمي« توسط آمريكايي‌ها در كابل تاسيس شده است. آيزن هاور از رؤساي جمهور اسبق آمريكا در ديدار خود از كابل به ظاهر شاه گفته بود كه مسجدي در واشنگتن در دست تكميل است و در مقابل از او خواسته بود كه به آمريكايي‌ها اجازه بدهد، كليسائي در افغانستان بسازند.

يك سازمان مسيحي موسوم به »هيئت بين المللي تبليغ مسيحيت« با بيش از صد نفر داوطلب نيز در افغانستان به ارائه خدمات پزشكي و آموزشي مشغول است.

هم اكنون نيز در افغانستان يك موسسه اي» «Christian aid كه در هرات هم نمايندگي دارد، فعاليت مي‌كند.

يك راديو كه توسط يكي از كشور هاي اروپايي اداره مي‌شود به زبانها و لهجه هاي مختلف براي افغانستان برنامه پخش مي‌كند و فقط از مسيحيت تبليغ مي‌كند. حتي به لهجه صاف و غليظ هزارگي!!

راديو آزادي صداي آمريكا و بي بي سي به طور 24 ساعت به زبان‌هاي دري و پشتو برنامه دارند. يك برنامه راديويي كه بيشتر هم ترانه پخش مي‌كند، از طرف قواي آيساف در كابل فعاليت دارد.

بيش از 180 نشريه فقط در كابل از طرف موسسات بين المللي تغذيه مي‌شود. نفوذ سرسام آور فيلم‌ها، ترانه‌ها، ماهواره‌هاي پر قدرت، سي دي، پوسترها »با قميت ناچيز« كه همه شان مملو از مفاسد اخلاقي اند، حتي جوانان و خانواده هاي بي بضاعت را نيز به خود جلب نموده است. در بسياري از شهرها، به خصوص در كابل زنان حوصله برقع پوشيدن را كه ندارند، هيچ، حتي يك روسري درست هم نمي‌پوشند.

افغانستان داغ ترين بازار محصولات مبتذل فرهنگي پاكستان و قدرتهاي پشت پرده ديگر مي‌باشد، تلويزيون ديجيتال 180 كانال برنامه و تلويزيون كارتي 400 كانال برنامه به اضافه 180 برنامه ديجيتال دارند.

مدارس علميه و شخصيت‌هاي ديني شيعه

در هرات شش مدرسه علميه وجود دارد:

1. مدرسه صادقيه:

اين مدرسه در منطقه »چهار سوي« هرات و داراي چهار طبقه است. در زير زمين آن نماز جمعه برگزار مي‌شود⁽²⁾  طبقه همكف مربوط به بخش فرهنگي و مراجعات مردمي، طبقه دوم بخش مدرسه دولتي و سالن اجتماعات و طبقه سوم بخش حوزه علميه مي‌باشد. مدرسه صادقيه به عنوان مركزيت شيعيان هرات مي‌باشد.

بخش مدرسه علميه از طريق شوراي روحانيت هرات اداره مي‌شود. در اين مدرسه در حدود 70 طلبه جوان مشغول تحصيل تا سطح كفايه مي‌باشند.

2. مدرسه جعفريه:

 مدرسه جعفريه از نظر امكانات در سطح پايين قرار دارد و هم اكنون عده‌اي از طلاب بدون شهريه درس مي‌خوانند. اين مدرسه در »دروازه قندهار« هرات واقع شده و داراي دو طبقه مي‌باشد. در اين مدرسه در حدود 93 طلبه مشغول تحصيل و تا سطح رسائل و مكاسب تدريس مي‌شود. مدرسه جعفريه و صادقيه به عنوان دو مدرسه مهم در شهر هرات مطرح اند.⁽³⁾  

3. مدرسه امام صادق(ع)

مدرسه امام صادق(ع) در »بازار مسگرا« مي‌باشد كه تعدادي محدود طلاب دارد (در حدود ده طلبه) كه به صورت روزانه در اين مدرسه مشغول تحصيل مي‌باشند. البته در اين مدرسه، درس كلاسي و مدرسه دولتي هم داير است كه معلمين آن را طلاب مدرسه امام صادق(ع) تشكيل مي‌دهند.

4. مدرسه بقية الله

مدرسه بقية الله در »بكر آباد« هرات مي‌باشد كه در حدود 20 طلبه دارد. اين مدرسه داراي يك مسجد، كتابخانه، دفتر و زير زمين مي‌باشد. در آن تا سطح رسائل و مكاسب تدريس مي‌شود.

5.  مدرسه امام حسين(ع)

اين مدرسه در حدود 10 طلبه خورد سال دارد و بيشتر جنبه مدرسه دولتي دارد تا حوزه علميه.

6.  مدرسه خاتم الانبياء

مدرسه خاتم الانبياء در محله »بابجي« هرات واقع شده است كه حدوداً داراي 30 طلبه مي‌باشد و تا سطح رسائل و مكاسب تدريس مي‌شود. اين مدرسه از نظر امكانات در سطح بسيار پايين قرار دارد و حتي ساختمان ندارد و مستاجر مي‌باشند.

7. مدرسه علميه عتريه

اين مدرسه بخش خواهران مدرسه بقيةالله مي‌باشد. در مجموع اين دو تا مدرسه »بقية الله و عتريه« داراي بخش فرهنگي فعال مي‌باشند كه مدرسه توحيد و مدرسة القرآن، نشريه شكوفه ها و ملت را تحت پوشش دارند.

8.  مدرسه كوثر

به تازگي از سوي مهديه بزرگ هرات اطلاعيه افتتاح مدرسه علميه كوثر در بخش خواهران صادر شده بود كه حكايت از ايجاد مدرسه علميه جديدي داشت.

مدارس علميه و شخصيت‌هاي  ديني اهل سنت

در هرات شوراي متشكل از مولوي صاحبان تحت عنوان »شوراي علماي هرات« وجود دارد كه جلسات آنها در هفته يك مرتبه تشكيل مي‌شود و فقط يك روحاني شيعه در اين جمع  شركت دارد و در باره مسائل اجتماعي و... به بحث مي‌پردازند.

با سياست اسلام گرايانه اسماعيل خان والي هرات، وضعيت مولوي‌ها رو به بهبودي است. مولوي خداداد روحاني معروف و سر شناس شهر هرات مي‌باشد او طي سالهاي متمادي خطيب دائمي مسجد جامع هرات بوده است.

مدارس علميه اهل سنت كه مورد حمايت حاكميت هرات مي‌باشند و از طريق اوقاف حمايت مي‌شوند عبارتند از:

1. مدرسه عالي جامع

2. مدرسه فخرالدين

3. مدرسه دارالحفاظ

و...

وضعيت ليسه‌ها (دبيرستان) و پوهنتون (دانشگاه)

ليسه‌ها يا دبيرستان‌ها پس از سقوط دكتر نجيب الله و پيروزي مجاهدين نظم آموزشي خود را تا حدودي از دست داده بودند. در ليسه‌ها تمام مضامين از اول تا آخر به صورت عمومي تدريس مي‌شود. و محصل فقط وقتي كه ورقه كنكور را به دست گرفت مي‌تواند رشته مورد علاقه اش را انتخاب نمايد.

به گزارش وزارت معارف تمام كتب درسي افغانستان را آمريكا چاپ نموده است و آمريكا قصد دارد براي معلمين سراسر كشور تسهيلات رفاهي بيشتري ايجاد نمايد. وزير معارف مي‌گويد: ما امسال به 140 ميليون دلار نيازمنديم كه 60 مليون آن را حكومت آمريكا داده است.

به هر حال وضعيت دبيرستان به علت شلوغ بودن بيش از حد و كمبود امكانات، زياد خوب نيست؛ اما اميد خوب شدنش وجود دارد.

پوهنتون (دانشگاه)

رئيس دانشگاه هرات آقاي مخلص فارغ التحصيل در رشته الهيات و معارف از دانشگاه الازهر مصر مي‌باشد.

پوهنتون هرات بيش از ده رشته دانشجو دارد. در هرات تمام رشته‌ها تا درجه ليسانس تدريس مي‌شود، اما به جهت عدم دسترسي به اطلاعات جديد و امكانات مجهز آموزشي كيفيت آموزشي چندان استاندارد نيست.

در دانشگاه هرات بر خلاف بقيه ولايات افغانستان، دختران و پسران كلاسهاي مجزا دارند. دخترها و استادان زن نمي‌توانند بدون حجاب اسلامي در پوهنتون و يا ادارات حاضر شوند البته اين قيودات توسط اسماعيل خان والي هرات اعمال مي‌شود نه دولت مركزي.

رشته‌هاي كه در دانشگاه هرات وجود دارد قرار ذيل است:

دانشكده طب

دانشكده انجينيري

دانشكده اقتصاد

دانشكده ادبيات

دانشكده شرعيات

حقوق و علوم سياسي

زراعت

 هنر

ليسانس و تكنولوژي

پيداگوژي (تربيت معلم)

موقعيت شيعيان در هرات

يك سوم يا بيشتر جمعيت اين ولايت را شيعيان تشكيل مي‌دهند. شيعيان هرات بيشتر در خود شهر ويا نزديكي هاي شهر سكونت دارند. شمار خيلي كمي از شيعه ها در ولسؤالي هاي دور دست زندگي

مي‌كنند.

شيعيان هرات از دو دسته تشكيل شده اند: شيعيان هراتي الاصل و هزاره‌هايي كه از ولايت ديگر آمده‌اند. در شهر هرات شيعيان به طور نسبي حضور اجتماعي، اقتصادي و فرهنگي خوبي دارند اما به لحاظ ضعف سياسي و عدم حضور مؤثر در بافت اداري، كارهاي شيعيان با مشكلات فراوان مواجه اند و از خدمات رفاهي دولت تا حدودي محرومند.

پي نوشت ها

1.  فاصله شهر هرات تا مرز جمهوري اسلامي ايران 120 كيلو متر مي‌باشد.

2. شيعيان در شهر هرات داراي 150 مسجد و دو نماز جمعه مهم مي‌باشد كه امامت نماز جمعه در مدرسه صادقيه شهر هرات را جناب حجت الاسلام آقاي وثيقي و مسئول و مدرسين مدرسه صادقيه بر عهده دارند كه به عنوان مهمترين نماز جمعه عبادي _ سياسي شيعيان هرات مي‌باشد و نماز جمعه ديگري در شهرك  جبرئيل به امامت حجج اسلام آقاي احساني، محسني، شيخ موسي رضائي، فصيحي و كريمي برگزار مي‌شود.