نويسنده: صهباسهيل

زماني که موضوع تضمين آزادي هاي فردي در جامعه به ميان مي آيد محدوديت قدرت مطلقه حاکمان و تقسيم قدرت ميان مردم و حکومت به عنوان يکي از راهکارهايي مطرح مي شود که بر اساس آن مردم به نوعي از آزادي هاي سياسي، اجتماعي و مدني دست مي يابند.

اساسا مساله ايجاد پارلمان نيز از همين جا منشا مي گيرد و به همين دليل پارلمان را "نهادي ممثل اراده مردم" مي دانند.

نصرالله ستانکزي، استاد دانشکده حقوق و علوم سياسي دانشگاه کابل در مورد ماهيت پارلمان در چارچوب دولت مي گويد:"پارلمان يک نهاد سياسي و حقوقي در ساختار دولت ها است و به طور کل، تجمع نمايندگان مردم در يک مجمع قانون است. اين مجمع به منظور تصويب قوانين، کنترل بر دولت و نظارت بر عملکردهاي حکومت ايجاد مي شود. پارلمان را در يک جمله مي توان شرکت مردم در قدرت عامه ناميد."

در افغانستان پيش از اينکه قانون در مورد ايجاد پارلمان و تفکيک قوا حکم کند، لويه جرگه ها (اجلاس بزرگ مردم) بيشتر نقش کليدي در تاسيس و به وجود آوردن نظام ها داشته است.

عارف ببرکزي، معاون وزارت اقوام و قبايل افغانستان از برخي جرگه هايي مي گويد که در زمانهاي مختلف براي اين کشور سرنوشت ساز بوده است. او مي گويد: "پس از کشته شدن امير حبيب الله خان در سال 1300 خورشيدي، اولين لويه جرگه در شهر جلال آباد برگزار شد، در اين لويه جرگه نخستين بار مسوده (پيش نويس) قانون اساسي و برخي نظامنامه ها به تصويب رسيد. پس از آن در ۱۳۰۳ خورشيدي يعني سه سال بعد، لويه جرگه اساسي منتخب در ولسوالي پغمان تاسيس شد که ۴۲۸ تن عضو داشت و برخي نظامنامه هايي را که قبلا تصويب نشده بود در اين لويه جرگه به تصويب رساندند".

او مي افزايد: "بعد از آن در سال ۱۳۰۷ خورشيدي، امير امان الله خان از سفر اروپا به افغانستان بازگشت و لويه جرگه بزرگ با اشتراک يک هزار و يک صد تن را در پغمان برگزار کرد و در اين اجلاس براي اولين بار رنگ پرچم افغانستان تعيين شد."

تفاوت ميان لويه جرگه و پارلمان

به باور برخي از افغانها، لويه جرگه ها در افغانستان در زمان هاي مختلف بيشتر به عنوان يک نهاد موسس کارآيي داشته است تا يک پارلمان. نصرالله ستانکزي در مورد برخي از تفاوتها ميان نقش لويه جرگه ها و پارلمان ها در افغانستان مي گويد: "لويه جرگه وقتي در قانون اساسي پيش بيني مي شود در واقع اشاره به مجلس موسسان است. وجود اين مجلس زماني مطرح مي شود که يک کشور فاقد دولت و قانون باشد، اين مجلس موسسان، دولت و عناصر مربوط به دولت را در چارچوب قانون تقسيم بندي مي کند، با وجود اينکه لويه جرگه هاي افغانستان ويژگيهاي تعاملي دارد اما به مجلس موسسان که در اروپا در طول ساليان تمرين شده بود، شباهت دارد."

اولين پارلمان در افغانستان

نخستين بار فکر ايجاد پارلمان که بيشتر از تحولات منطقه و جهان الهام گرفته بود، در زمان شاه امان الله خان در افغانستان طرح شد و پس از آن اولين پارلمان به شيوه معاصر و مروج در جامعه بين المللي در دوره سلطنت محمد نادر شاه در سال ۱۳۱۱ خورشيدي اساس گذاري شد. در دوره سلطنت محمد نادرشاه در سال ۱۳۰۸ خورشيدي، مجلس عيان که ۳۸ نفر عضو داشت آغاز به کار کرد و درست سه سال پس از آن، با ايجاد مجلس دوم زير نام "شوراي ملي" عملا افغانستان داراي پارلماني شد که داراي دو مجلس بود. پارلمانهاي افغانستان در ابتدا بيشتر انتصابي بود تا انتخابي. زماني که ظاهر شاه به قدرت رسيد پارلمانهاي افغانستان تا دور يازدهم پارلمانهاي انتصابي بودند.

پارلمان 'دموکراتيک' و 'غيردموکراتيک'

در حال حاضر اکثر کشورهاي جهان پارلمانهايي به شکل دو مجلسي و يا يک مجلسي دارند اما تفاوت در نوع اين پارلمان ها، نشان دهنده تاثير و کارآيي آنهاست.

به گفته آقاي ستانکزي، کشورهايي که داراي پارلمانهاي دموکراتيک هستند، موثريت بيشتر دارند. او مي گويد: "پارلمانها از لحاظ ماهيت دو نوع هستند؛ پارلمانهاي دموکراتيک و غير دموکراتيک. پارلمانهاي دموکراتيک بر اساس اراده مردم به طور طبيعي به ميان مي آيند و اين پارلمانها بايد انتخابات شفاف داشته باشند. حضور احزاب چشمگير باشد و حضور اقليت ها و جامعه مدني مشاهده شود. اما پارلمانهايي که از سوي حکومت ها، دولت ها و حلقات معين سياسي از بيرون تنظيم مي شود، غير دموکراتيک است و فقط يک عنصر سياسي محسوب مي شود."

کارشناسان معتقدند که وجود پارلمانهاي سمبليک (نمادين) و غير دموکراتيک در جهان سبب شده است تنها ۵۰ در صد مردم از دموکراسي بهره مند شوند. در حاليکه کشورهاي مختلف جهان انواع پارلمان ها را تجربه مي کنند بطور کلي برداشت هاي جهاني در مورد پارلمان و نقش آن در روند دموکراسي چگونه است؟

آقاي ستانکزي در اين مورد مي گويد: "پارلمانهاي دموکراتيک و غير دموکراتيک محصول تجربه پارلمانهاي جهان است. تجارب خوب پارلمان را مي توان در اروپا بيشتر مشاهده کرد، برخي از کشورهاي آسيايي مانند هند، اندونزي، فيليپين و تايلند مثالهاي خوب پارلمان ها در منطقه را دارند. در اين کشورها کمتر واقع مي شود که عدم حضور مردم، احزاب و نامزدهاي مستقل در انتخابات باعث نگراني دولت شود. به طور مثال در يکي از انتخابات پارلماني در هندوستان فقط ۱۵ درصد از مردم کشمير که واجد شرايط بودند در انتخابات شرکت کردند اما کميسيون تنظيم انتخابات در هندوستان نتايج انتخابات را مشروع ارزيابي کرد."

پارلمان؛ تامين کننده دموکراسي

اما افغانستان تاکنون چگونه پارلمان را تجربه کرده است؟

عارف ببرکزي در اين مورد مي گويد: "پارلماني که از زمان نادر خان آغاز شده بود تا دور يازدهم يکسان ادامه داشت، حکومت مشورتهاي خود را از پارلمان مي گرفت، مساله بودجه از طريق پارلمان حل مي شد، پيش نويس قوانين تصويب مي شد... اما در دور دوازدهم فعاليت پارلمان در افغانستان، براي اولين بار در سال ۱۳۴۳، با به وجود آمدن تفکيک قواي سه گانه، يک شورا (مجلس) مقتدر و با صلاحيت ايجاد شد. اکثريت نمايندگان، از مردم اعتدال پسند بودند و اين شورا استقلال کامل و طبيعي خود را داشت، استقلال راي و اظهار بيان داشت، نمايندگان اين شورا نظريات خود را آزادانه اظهار مي کردند و قوانيني که به نفع ملت بود تصويب مي شد و قوانيني که با منافع ملي سازگار نبود رد مي شد. اين شورا صلاحيت داشت که هميشه از حکومت سوال کند و در مقابل، حکومت در برابر شورا مسئوليت داشت و جوابگو بود."

با اين وجود، نقد و نظرها در مورد چگونگي پارلمان افغانستان ناهمگون است اما در يک نگاه عمومي که بسياري بر آن اتفاق نظر دارند، پارلمان به عنوان يکي از اصول مهم براي تحکيم و نهادينه کردن دموکراسي و تامين آزادي هاي فردي، امري ضروري پنداشته مي شود.

بيشتر مردم بر اين باورند که وجود پارلمان هر چند ضعيف و غير دموکراتيک، نسبت به نبود پارلمان در يک کشور بهتر است.